Nowy serwis

emFiszki.pl

zapraszamy.
Jesteś tutaj: Strona główna > Język polski > Ortografia i interpunkcja > Opracowania/Ćwiczenia
Wasza ocena:

Ilość głosów: 2

Zaloguj się aby zagłosować

Opracowania/Ćwiczenia

Ortografia i interpunkcja

Duże i małe litery

Język, Pisownia, Nazewnictwo

Reguły pisowni dużą i małą literą, choć zdają się być powszechnie znane, nie zawsze są respektowane przez użytkowników polszczyzny. A warto wiedzieć, że niepoprawne stosowanie dużych i małych liter to nie tylko błąd ortograficzny, ale także - szczególnie w pismach oficjalnych - nieprawidłowy zapis bywa interpretowany jako wyraz braku szacunku nadawy do adresata wypowiedzi. Widoczne staje się zatem, że znajomość zasad pisowni dużą i małą literą może ułatwić życie nie tylko uczniom, którzy muszą zmagać się z dyktandami, lecz wszystkim użytkownikom języka. Zatem tym bardziej zasadne zdaje się być przypomnienie tychże reguł.

Małe litery

Najogólniej rzecz ujmując, małą literą piszemy wszystkie wyrazy pospolite.

Oto przykłady użycia małej litery:

1.

  • nazwy dni tygodnia (np. wtorek, środa),
  • nazwy miesięcy (np. styczeń, luty),
  • nazwy okresów kalendarzowych (np. miesiąc, kwartał),
  • nazwy okresów liturgicznych (np. post, adwent).  

Ale …

Nazwy okresów liturgicznych mogą być pisane wielką literą, szczególnie w tekstach religijnych. Dużą literą zapisujemy ponadto nazwy świąt, np.: Wielki Tydzień, Wielki Czwartek, Wielki Piątek, Niedziela Zmartwychwstania, Niedziela Wielkanocna.

Warto zauważyć, że dużą literą piszemy wszystkie człony nazwy.

 

2.

  • nazwy okresów, epok oraz prądów kulturalnych, np. średniowiecze, odrodzenie, barok,
  • nazwy kierunków literackich, filozoficznych i innych, które zostały utworzone od nazwiska autora, np.: marksizm, żeromszczyzna.

Ale…

Dużą literą zapisujemy wielowyrazowe nazwy okresów, epok oraz prądów kulturalnych, jeżeli nazwy obejmują nie tylko okres, kierunek czy prąd kulturalny, ale także grupę osób z nim związanych, np. Młoda Polska.

 

3.

  • nazwy gatunkowe modlitw, np. litania, psalm,
  • nazwy nabożeństw, np. roraty, suma, pasterka, msza święta,
  • nazwy obrzędów, zabaw, zwyczajów, np. mikołajki, wesele, ślub,

Ale…

Tytuły modlitw, tak jak i tytuły utworów literackich, piszemy dużą literą, np. Modlitwa Pańska, Anioł Pański. Trzeba jednak podkreślić, że w przywołanych przykładach drugi człon został zapisany dużą literą dlatego, że jest on przymiotnikiem dzierżawczym. W dwuczłonowych nazwach modlitw, w których człon drugi nie jest przymiotnikiem dzierżawczym, używamy małej litery, np. Gorzkie żale.

4.

  • nazwy gatunkowe utworów literackich oraz utworów naukowych, np. powieść, esej,
  • nazwy literackie utworów muzycznych, np. sonata, symfonia,
  • nazwy programów telewizyjnych i radiowych, np. widowisko.

 

5.

  • nazwy wytworów przemysłowych (nazwy konkretnych przedmiotów, nie zaś nazwy marek), np. nysa, fiat, malboro, apap, panasonic.

Ale…

O ile nazwy wytworów przemysłowych (nazwy aut, motocykli, artykułów spożywczych, obuwia, odzieży) piszemy małą literą, o tyle nazwy firm produkujących te przedmioty zapisujemy dużą literą, np.: aparat marki Nikon, krem marki Nivea.

 

6.

  • nazwy mieszkańców miast, wsi, osiedli, np.: londyńczyk, berlińczyk, wrocławianin.

 

7.

  • pojęcia geograficzne, np. deflacja, szerokość geograficzna,
  • nazwy oznaczające położenie geograficzne, strony świata, okręgi administracyjne, np. biegun północny,   południe, województwo śląskie, powiat przemyski,
  • przymiotniki utworzone od nazw krajów, miejscowości, narodów, kontynentów (niebędące, co ważne, nazwami geograficznymi), np. język polski, zabytki europejskie, piwo tyskie.

8.

  • przymiotniki jakościowe utworzone od imion własnych, np. porównanie homeryckie, rok mickiewiczowski,

Warto wiedzieć:

Przymiotniki pański i boży odnoszące się do Chrystusa i Boga mogą być zapisane dużą literą, szczególnie w tekstach religijnych, np. Syn Boży.    


Duże litery:

 

Dużą literą piszemy:

1.

  • imiona i nazwiska ludzi, np. Adam Mickiewicz, Janek Nowakowski,
  • imiona własne zwierząt, np. Reksio, Saba,
  • imiona własne bogów i jednostkowych istot mitologicznych , np. Atena, Sfinks.

 

2.

  • jednowyrazowe przydomki, pseudonimy, przezwiska, np. Peja, Belfer, Piasek, Pudzian,
  • dwuwyrazowe przydomki, pseudonimy, przezwiska, np. Jan Lechoń, Pola Negri.

 

3.

  • nazwy planet i konstelacji, np. Mars, Księżyc, Mały Wóz,
  • nazwy państw, regionów, miast, np.: Portugalia, Warszawa, Stare Miasto,
  • jednowyrazowe nazwy ulic, placów, ogrodów, zabytków, np. (ul.) Gwiezdna, (plac) Trzech Krzyży, Łazienki,
  • nazwy geograficzne i topograficzne, np. Morze Bałtyckie, Beskidy, Atlantyk.



Warto wiedzieć:

Morze Bałtyckie, ale morze Bałtyk.



4.

  • nazwy mieszkańców krajów, część świata, rejonów, np. Rosjanin, Azjata, Kaszub,  
  • nazwy członków narodów i ras, np. Żyd (jako członek narodu), Murzyn (człowiek rasy czarnej),

 

5.

  • jednowyrazowe nazwy własne przedsiębiorstw, np. Orbis, Sokołów,
  • wielowyrazowe nazwy własne przedsiębiorstw, np. Jama Michalika.

Ale…

Jeśli wyraz poprzedzający nazwę lokalu jest nazwą rodzajową (a nie nazwą własną), to wówczas piszemy go małą literą, np. kino Rialto, restauracja Wiktoria.

Co równie ważne, spójniki i przyimki występujące w nazwach własnych przedsiębiorstw i lokali pisze się małą literą, np. Karczma pod Lasem (jako nazwa własna).

 

6.

  • jednowyrazowe tytuły gazet i czasopism, np. Cogito, Polityka,
  • wszystkie wyrazy w odmiennych tytułach czasopism, np.: Gazeta Wyborcza, Twój Styl,
  • tylko pierwszy wyraz w nieodmiennych tytułach periodyków, np.: Pani domu,
  • pierwszy wyraz w tytułach dzieł literackich i naukowych, np.: Gramatyka i nauka o języku

7.

  • nazwy orderów i odznaczeń, np. Virtuti Militari, Wzorowy Uczeń, Order Uśmiechu. [1]

 

Omówione reguły ortograficzne powinny rozwiać wiele wątpliwości językowych. Jednocześnie, o czym należy pamiętać, zagadnienie pisowni dużą i małą literą jest problemem niezwykle złożonym. Wieloaspektowość omawianej problematyki jest wypadkową wielu czynników, by wspomnieć chociażby o wpływie kryterium emocjonalności czy grzeczności na powstające teksty. Z tychże właśnie powodów wyrazy, przy pomocy których wyrażamy podziw, respekt, uczucia, pisze się dużą literą. Przykładem ilustrującym tę tendencję jest chociażby słownictwo religijne. Zasady pisowni słownictwa religijnego przewidują, że wyrazy pospolite, które powinny być zapisane małą literą (zgodnie z założeniami Zasad pisowni i interpunkcji) można pisać dużą literą. Reguła ta dotyczy m.in. pisowni nazw okresów liturgicznych, zapisu nazw godności, tytułów i urzędów kościelnych (np. ojciec święty - Ojciec Święty) oraz nazwy pojęć abstrakcyjnych (np. łaska Boża - Łaska Boża, opatrzność Boża - Opatrzność Boża).

Zasady pisowni i interpunkcji, które stanowią podstawę niniejszych rozważań, zwracają także uwagę na inne względy stosowania dużych i małych znaków. Powielając rozważania zawarte w przywołanej publikacji, warto wspomnieć o następujących aspektach: o stosowaniu dużych liter ze względów składniowych (np. dużą literę stosuje się na początku wypowiedzenia rozpoczynającego tekst, dużą literę stosujemy na początku każdego wypowiedzenia po kropce, dużą literą rozpoczynamy zdanie po dwukropku), o pisowni dużą literą umotywowaną względami graficznymi (np. w liryce - tradycja wskazuje, że dużą literą rozpoczyna się wersy, początki nagłówków etc.), a także - o pisowni dużą literą ze względów znaczeniowych.

Problematyka pisowni dużą i małą literą, choć ujęta została w ramy reguł, jest zagadnieniem wymagającym bezustannego monitorowania. Język jest bowiem tworem żywym, ewoluującym, stąd też i zasady go określające ulegają przeobrażeniom.


Przypisy:

  • Zaprezentowane zasady pisowni dużą i małą literą zostały przygotowane i omówione na podstawie: E. Lipińska, Nie ma róży bez kolców, Kraków 1999, s. 10-13, Zasady pisowni i interpunkcji [w:] Wielki słownik ortograficzny PWN, wydanie II, Warszawa 2006, (www.pwn.pl) oraz Uchwały ortograficzne Rady Języka Polskiego (www.rjp.pl)

Jeśli chcesz sprawdzić swoją wiedzę, wykonaj test: Duże i małe litery

Tagi: Język, Pisownia, Nazewnictwo


maximus.pl   Autorem materiału jest mgr Anna Hacuś. Wszelkie prawa zastrzeżone.

DEMO - przetestuj zasoby maximusa za darmo

Testy CKE - Sprawdź, czy zdasz!

Dobre uczelnie - Chcesz studiować? Nie wiesz, jaką uczelnię wybrać? Sprawdź szkoły polecane przez maximus.pl!

dla młodszej siostry lub brata czyli szkoła podstawowa

Zapytaj prawnika

Komentarze

BRAK KOMENTARZY

Zaloguj się aby napisać komentarz
 Powiadom znajomego o tym materiale
drukuj
Tuning, Motoryzacja